ΜΙΑ «ΦΟΒΕΡΗ ΣΤΙΧΟΜΑΧΙΑ» ΜΕΤΑΞΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΟΥΡΗ ΚΑΙ ΜΙΝΩΑ ΛΑΠΠΑ

Από το βιβλίο του Λάμπρου Βαρελά* «Μετά θάρρους ανησυχίαν εμπνέοντος, Η κριτική πρόσληψη του Γ. Μ. Βιζυηνού (1873-1896)» (University Studio Press, 2014) πληροφορούμαστε πως ενώ τη δεκαετία του 1890, ο Μίνωας Λάππας υπέγραφε τα άρθρα του σε διάφορες εφημερίδες της εποχής με το ψευδώνυμο Ραδάμανθυς, τη δεκαετία του 1880 χρησιμοποιούσε το αρχικό Μ. Ο καθηγητής Βαρελάς, ο οποίος θεωρεί πως ο δροβιανίτης λόγιος πρέπει να προστεθεί στη βιζυηνική προσωπογραφία λόγω της κριτικής του εναντίον του έργου του Βιζυηνού, παραθέτει επιχειρήματα που δεν αφήνουν καμία αμφιβολία για την ταύτιση του Μ. με τον Μίνωα Λάππα.  Υπό το ψευδώνυμο αυτό ο Λάππας δημοσιεύει μακροσκελείς κριτικές (ανάμεσα στις οποίες κι αυτές για τα έργα του Βιζυηνού Ψυχολογικαί μελέται επί του καλού και Ατθίδες Αύρες), διάφορα άρθρα επικαιρότητας σχετιζόμενα κυρίως με τα πολιτιστικά, έρχεται σε σφοδρότατη πολιτική σύγκρουση με τον εκδότη της Νέας Εφημερίδος Ιωάννη Καμπούρογλου κατά την οποία εκτοξεύονται εκατέρωθεν βαριές κατηγορίες και οξύτατοι χαρακτηρισμοί (!), ενώ τον Ιούνιο του 1884 γίνεται περισσότερο γνωστός στο χώρο των λογοτεχνών μετά τη διαμάχη του (μέσω στιχουργημάτων!) με τον πολύ Γεώργιο Σουρή, ο οποίος μόλις πριν ένα χρόνο είχε κυκλοφορήσει το πρώτο φύλλο της σατυρικής εφημερίδας του «Ο Ρωμηός».   

Ο Σουρής γράφτηκε στην Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών αλλά δεν κατάφερε να πάρει πτυχίο καθώς απερρίφθη στις πτυχιακές εξετάσεις από τους καθηγητές Σπ. Φιντικλή και Δημ. Σεμιτέλο. Δημοσιεύει λοιπόν ένα σατυρικό στιχούργημα εναντίον των καθηγητών αυτών στη Νέα Εφημερίδα στις 15 Ιουνίου 1884.

 

ΑΓΓΕΛΜΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

Μετά μεγάλης μου χαράς τοις φίλοις αναγγέλλω
πως εξετάσθην, των θυρών ερμητικώς κλεισμένων
’ς τον πολυγένη Φιντικλή και τον σοφό Σεμτέλο,
και απερρίφθην μυστικά μετά πολλών επαίνων.
Λοιπών και πάλιν, έλληνες, αρχίζομε τα πρώτα,
πάλι Ρωμηός και ξάπλωμα, πάλι ζωή και κότα.

                                                                      Γ. Σουρής

Σημ. Ν. Εφ. (σ.σ. Σημείωση Νέας εφημερίδας). Η φαιδρή και χαριτωμένη μούσα του φίλου κ. Γ. Σουρή και σ’ αυτό το πικρό ατύχημα βρήκε έμπνευση σατυρική. Αλλ’ εμείς όσο γελάμε διαβάζοντας τους στίχους, τόσο θλιβόμαστε, γιατί δεν πραγματοποιήθηκε ο πόθος του φίλου για την απόκτηση του ευλογημένου διπλώματος, το οποίο βρίσκουμε πολύ σωστό. Όταν μάλιστα υπέρ αυτού, όπως μαθαίνουμε, ήταν και θερμώς άλλα επίσης αξιότιμα μέλη τη σχολής. Οι αρχαίοι εκείνοι φαιδροί άνθρωποι της αρχαίας Ελλάδας θα έδιναν και δυο διπλώματα στο Σουρή, μάλιστα το της μετρικής βεβαιότατα.

Με το «πάλι Ρωμηός και ξάπλωμα» ο Σουρής εννοεί πως θα επιστρέψει στην ενασχόλησή του με την εφημερίδα του. Επίσης στη σημείωση της Νέας Εφημερίδας η αναφορά στο «δίπλωμα (…) της μετρικής βεβαιότατα» έχει να κάνει με το μάθημα στο οποίο κόπηκε ο σατυρικός ποιητής. Κατ’ άλλους επρόκειτο για τα Λατινικά.  
Ο Μίνως Λάππας, ο οποίος μέχρι πριν ένα μήνα ήταν τμηματάρχης του Υπουργείου Παιδείας αρμόδιος για θέματα ανώτερης εκπαίδευσης, απαντά με δικό του στιχούργημα στην ίδια εφημερίδα, στις 19 Ιουνίου, υπογράφοντας με το αρχικό Μ.

 

Εις Γ. Σουρήν

Είσαι ο τέττιξ μελωδός· μελώδει, ουδείς φθόνος!
Είνε του πόνου μείλιγμα του ναυαγού ο στόνος.
Σ’ εζαλισεν η συμφορά· αφρίζει η καρδιά σου,
Δεν εννοείς πως όλ’ αυτά τα πταίει η… τεμπελιά σου;
Δεν έμαθες του τέττιγος το πάθημα, το τέλος;
Τι έπταισεν ο Φιντικλής, τι πταίει ο Σεμιτέλος;
Ο Αίσωπος παρήγγειλε τον μύθον να διαβάσεις:
Αν σωφρονής, ω δύστηνε, εργάζου πριν γηράσεις.
Το δίπλωμα είν’ έπαθλον, θέλει αγώνα πρώτα,
Δεν θέλει στίχους, ξάπλωμα, αλλ’ «αρετής ιδρώτα»

Μ.

Σημ. Ν. Εφ. Αι, μεγάλη αρχή φοβερής στιχομαχίας δίδεται. Φίλε Μ. τρέξε στον δήμαρχο, διότι το ρεύμα της στιχουργίας του χειμάρρου Σουρή σε απειλεί, όπως τους εργάτες εκείνους στο υδραγωγείο. Τρέξε να σε σώσει ο ίδιος ο δήμαρχος.

Ο Λάππας προστρέχει προς υποστήριξη των καθηγητών συναδέλφων του υπενθυμίζοντας στο Σουρή το γνωστό μύθο του Αισώπου για το μυρμήγκι και το τζιτζίκι (ο τέττιξ) ενώ όπως θα δούμε δεν θα υπακούσει στην προτροπή της Νέας Εφημερίδας να «τρέξει στο δήμαρχο». Καλεί τον ποιητή να τραγουδήσει «Μελώδει, ουδείς φθόνος». Είναι του πόνου ανακούφιση (μείλιγμα) του ναυαγού ο στεναγμός (στόνος).

Ο Σουρής απαντά στην ίδια εφημερίδα στις 20 Ιουνίου.

 

Τώ αγνώστω Μ.

Εδιάβασα τους στίχους σου, και μόνος συ το ξέρεις
τι διάβολο θα τράβηξες ως να τους καταφέρεις.
μα τότε μόνο θ’ απαντώ ςτης σάχλαις που μου ψάλλεις,
εάν και συ μ’ υπογραφή φαρδηά πλατιά προβάλλης.
Γιατί δεν είναι δίκαιον, ουδέ το υποφέρω
συ να με ξέρεις, κύριε, κι’ εγώ να μη σε ξέρω.
Και αν νομίζεις τίμιον πως είνε τόνομά σου
έβγα με τούτο φανερά, ειδ’ άλλως άιντε χάσου.
Εν τούτοις ασπασμούς πολλούς από καρδίας στέλλω
εις τον λατίνο φίλο σου κι φίλο μου Σεμτέλο

Γ. Σουρης

Ο Λάππας ανταπαντά στις 21 Ιουνίου.

 

Εις Γ. Σουρήν

Το όνομά μου είναι Μ. μαστίγιον σημαίνει,
Μαστίζει την ασέβειαν που όλα τα ρυπαίνει.
Οι στίχοι μου είναι βαρείς, αλήθεια φορτωμένοι,
Εμόχθησα και τους γεννώ, δεν ειν’ εξημβλωμένοι.
Τους βάπτω εις την Νέμεσιν, για τούτο σε δαγκάνουν,
Θέλεις να φύγεις πονηρά, αλλ’ οι πικροί σε πιάνουν.
Δεν ζηλώ δα την Μούσαν σου:
«Bienheureux Scudéry, dont la fertile plume
Peut tous les mois sans peine enfanter un volume!»

Μ.

Στο στιχούργημα αυτό έχουμε την εμφάνιση του χαρακτηριστικού συνήθειου του Μίνωα Λάππα να χρησιμοποιεί γαλλικά δίστιχα και μονόστιχα των Boileau, Voltaire και Hugo (ενώ αλλού, παραθέματα του Schopenhauer). Στην προκειμένη περίπτωση το δίστιχο είναι από το ποίημα A M. de Molière (Satire II) του Nicolas Boileau-Despréaux (1636 – 1711). (Σε ελέυθερη μετάφραση: Ο μακάριος Scudéry του οποίου η γόνιμη γραφίδα / μπορεί εύκολα να παράξει έναν τόμο κάθε μήνα)

Το στοιχείο αυτό του Μ. (το οποίο επικρίνεται σε μια από τις επιθέσεις του Καμπούρογλου) αποτελεί και ένα από τα επιχειρήματα που επισφραγίζουν την ταύτισή του με τον Λάππα.

Ο Σουρής επανέρχεται στις 22 Ιουνίου στην ίδια εφημερίδα.

 

Εις τον Μ.

Τώρα θα βγάλω τον «Ρωμηό» κι’ απάνω κάτω τρέχω,
και ως εκ τούτου, κύριε, ποσώς καιρόν δεν έχω
εις τους καινούργιους στίχους σου και πάλι ν’ απαντήσω,
μα πρόσμενε, και γρήγορα θε να σ’ ευχαριστήσω.

Γ. Σουρής

 

Και ο Λάππας συνεχίζει στις 23 Ιουνίου.

 

Εις Γ. Σουρήν

Εις τον «Ρωμηόν» δεν απαντώ, και ψάλλε ό, τι τύχη,
Είνε πλατεία η οδός και πέλαγος οι στίχοι!
Φαντάζομαι τι θα μου ’πης, αλλ’ όλα θα περάσουν,
Θα σ’ απομείν’ η εντροπή κ’ οι βλάκες θα γελάσουν.
Voyons qui de nous deux, plus aisé dans ses vers, 
Aura plus tôt rempli la page et le revers ! 
Moi donc, qui suis peu fait à ce genre d’escrime, 
Je le laisse tout seul verser rime sur rime, 
Et, souvent de dépit contre moi s’exerçant, 
Punir de mes défauts le papier innocent!

Μ. 

Οι γαλλικοί στίχοι είναι και στην περίπτωση αυτή του Nicolas Boileau από το ποίημα A M. L’ Abbe des Roches (Epitre II). Σε ελέυθερη μετάφραση:

 Ας δούμε ποιος από τους δυο μας έχει μεγαλύτερη ευχέρεια στο στίχο
Και ποιος πιο γρήγορα θα γεμίσει τη σελίδα και το πίσω μέρος της
Εγώ συνεπώς, που είμαι μικρός σ’ αυτό το είδος της ξιφομαχίας
Αφήνω εκείνον να προσθέτει ρίμα στη ρίμα
Και συχνά να την ασκεί με εμπάθεια εναντίον μου
Να τιμωρεί τα αθώα γραπτά μου με τα ψεγάδια μου

Όπως βλέπουμε, δι’ αυτού του αποσπάσματος, ο Λάππας προκαλεί τον Σουρή σε μια συνέχεια της «στιχομαχίας» τους. Δυστυχώς για μας κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Η στιχομυθία διακόπτεται εκεί και δεν έχουμε την ευκαιρία να δούμε που θα μπορούσε να καταλήξει. Επίσης, με μια διάθεση ευθυμίας, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως η πρόκληση αυτή συνιστά ταυτόχρονα μια προφητική απάντηση στον Κωστή Παλαμά ο οποίος το 1917, στο κείμενο Ο Ραδάμανθυς αναφέρει πως ο Λάππας «Δεν έγραψε στίχους, διηγήματα, δράματα, ποιήματα». Πρόκειται για ελάχιστο δείγμα φυσικά, αλλά υπαρκτό! Μπορεί να μην ενδείκνυται για συμπεράσματα, αλλά έστω και σ’ αυτό, είναι εμφανής μια σχετική στιχουργική ευχέρεια.

Ένα άλλο στοιχείο που θεωρούμε πως διαφαίνεται στα έστω και μικρά και πρόχειρα «ποιήματα», είναι η χρήση μιας «βαριάς» καθαρεύουσας εκ μέρους του Λάππα, γεγονός που φυσικά εδώ είναι ορατό σε σημεία, ενώ καθίσταται ξεκάθαρο σε άλλα εξειδικευμένα δυσκολοδιάβατα κείμενά του. Πρόκειται για έναν «αρχαιολάτρη και καθαρολόγο», όπως παρατηρεί και ο καθηγητής Βαρελάς, που στην «κατεδαφιστική επίθεση» ενάντια στον Βιζυηνό, ανάμεσα σε άλλα που του προσάπτει «δυσφορεί με τη χυδαία γλώσσα του» ενώ αλλού «ενοχλείται από το ιδιόμορφο ιδίωμα που χρησιμοποιεί στα ποιήματά του».

Όπως και να’ χει, φρονούμε πως με το παρόν άρθρο προστίθεται ακόμη μια μικρή ψηφίδα στο φετινό αφιέρωμα του Δρυός, σκοπός του οποίου είναι η προβολή του εν πολλοίς άγνωστου έργου του λόγιου Μίνωα Λάππα.

 

Επιμέλεια: Ν. Θαλασσινός

 

 

*Ο Λάμπρος Βαρελάς είναι αναπληρωτής καθηγητής της νεοελληνικής φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Α.Π.Θ., ενώ ανήκει και στο συνεργαζόμενο διδακτικό προσωπικό του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα αφορούν κυρίως τη λογοτεχνία του 19ου αιώνα, τη λογοτεχνία στην εκπαίδευση και τα περιοδικά λόγου και τέχνης.

 

Φωτογραφία Γεώργιου Σουρή: 3pointmagazine.gr

 

 

 

 

 

Share on Facebook24Share on Google+0Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn0Print this pageEmail this to someone

Αφήστε μια απάντηση