ΔΥΟ ΜΟΥΣΙΚΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΑΠΟ ΤΗ ΔΡΟΒΙΑΝΗ

χειρόγραφαΆρθρο του καθηγητή του UNIVERSITY OF NEW YORK TIRANA (UNYT), Κωνσταντίνου Γιακουμή, που δημοσιεύτηκε στο δεύτερο τεύχος του περιοδικού Albanohellenica (2000-2001).

 

 

 

 

 

 

Παρακινημένος από την πρόσφατη δημοσίευση του βιβλίου «Πραγμα­τεία σύντομος αρχαιολογική και ιστορική περί Δροβιάνης και των εν αυτή ιερών θέσεων»[1] και από την επικαιρότητα της τοπικής ιστορίας με αντικείμενο τη Δρόβιανη, δημοσιεύω σήμερα δύο άγνωστα, απ’ όσα γνωρίζω, μουσικά χειρόγραφα από την κωμόπολη αυτή, που προσθέτουν νέα στοιχεία για τις καλλιτεχνικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες / λειτουρ­γίες που αναπτύχθηκαν στην περιοχή αυτή κατά το 17ο αιώνα, καθώς και ενδείξεις για το πνευματικό επίπεδο των κατοίκων της κατά τους 18ο και 19ο αι.

Τα δύο αυτά μουσικά χειρόγραφα απόκεινται σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών [108 (5574) και 107 (5579)][2],όπου το 1995 είχα την ευκαι­ρία να τα εντοπίσω και να τα φωτογραφίσω, στο περιθώριο των ερευ­νών για τη διδακτορική μου διατριβή. Τα μουσικά χειρόγραφα 108 (5574) και 107 (5579) με προέλευση τη Δρόβιανη δώρισε στη Χριστιανική Αρχαιο­λογική Εταιρεία ο γνωστός αρχαιοδίφης Νικόλαος Μυστακίδης[3], πιθανότατα μετά το 1902, έτος κατά το οποίο ο Μητροπολίτης Δρυϊνουπόλεως και Αρ­γυροκάστρου και το Μικτό Εκκλησιαστικό Συμβούλιο Αργυροκάστρου τον διόρισε επικεφαλής της μοναστηριακής επιτροπής[4], οπότε είχε τη δυνατό­τητα από τις κατά καιρούς περιοδείες του στις μονές της εκκλησιαστικής περιφέρειας Δρυϊνουπόλεως να συγκεντρώνει και να μελετά μοναστηριακά χειρόγραφα[5]. Τα δημοσιευόμενα στην παρούσα εργασία μουσικά χειρό­γραφα αποδίδονται από τον ίδιο το Ν. Μυστακίδη το μεν 108 (5574) στον Αθανάσιο Πρωτοπαππά, το δε 107 (5579) στον «Ἀρχιερέα Ἰωσήφ ἐκ τῆς οἰκογενείας τῶν Οἰκονόμων». Πιθανότερος τόπος προέλευσής τους φαίνε­ται η Δρόβιανη[6], δεν αποκλείεται, ωστόσο, τουλάχιστον το ένα εξ αυτών να προέρχεται από το μοναστήρι του προφήτη Ηλία στο Γεωργουτσάτι[7].

Τα μουσικά αυτά χειρόγραφα εν συνόψει έχουν ως εξής[8]:

1. Χειρόγραφο107 (5579) [βλ. εικ. 1 – 20]

Χαρτώος κώδικας 0.147Χ0.10, φφ. 161, 17ου αι.

Μουσικός κώδικας ποικίλου περιεχομένου.

Ακέφαλος, ελλιπής, κολοβός.

Στο έμπροσθεν εξωτερικό παράφυλλο υπάρχει μεταγενέστερη σημεί­ωση (του Νικολάου Μυστακίδη), με την οποία αποδίδει το χειρόγραφο [εικ. 1] στον Αρχιερέα Ιωσήφ καταγόμενο από την οικογένεια των Οικονόμων από τη Δρόβιανη.

Στον κώδικα περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, μέλη των εξής μελο­γράφων:

Αθανάσιος Πατριάρχης: φ. 122v. Αντώνιος: φφ. 111v, 113v, 115v, 120r. Αρσένιος: φ. 138r. Γαζής: φ. 80v. Γερμανός Νέων Πατρών: φφ. 81r, 106v, 134r. Κλαδάς: φ. 100v. Κουκουζέλης: φ. 133r. Καρύκης: φ. 137r. Μανουήλ Γούτας: φ. 125v. Μελχισεδέκ: φ. 84v. Μπαλάσιος: φφ. 121r, 123r, 131r. Πέτρος: φφ. 91r, 101v, 107r, 124v, 141v. Στα φφ. 128r, 144r, 148v αυτός φέρει την προσωνυμία Μπερεκέτης Παναγιώτης: φ. 146v. Χρυσάφης: φφ. 115r, 117r, 119v, 125r, 126r. Χρυσάφης ο Νέος: φφ. 78v, 105v, 110v, 111r, 113r, 119v, 125r, 126r.

Στο φύλλο 2v αναγράφονται με ερυθρή μελάνη τα εξής έμμετρα: «αρξου χειρ μου αγαθή γραφε γράμματα καλά νάμη δαρθῆς κ(αί) μα­λωθης κ(αι) ματανιωθῆς»[9] [εικ. 2].

Στο φ. 3r η παρακάτω ενθύμηση:

«1812 Ἰανουαρίου α

Ιδοῦ σημηώνω δια τό θανατικόν ἀπου ἔγηνε εἰς τήν κωνσταντι­νούπολιν ἔως Ιουλίου 15 ὀλίγον ἤτον ὁμως μετά ιουλίου 15 ἀρχισεν φοβερά κ(αί) ἀπόθνισκαν τήν ἡμέρα ἀπό χ(ίλιοι): ὁμοίως ἄνιξε κ(αί) εἰς τά χωρια της θρακης κ(αί) ἀφανίσθη ὁ κόσμος καί ἕως την σημερον νοἐμβριου 22 εἰς αὐτήν τήν στάσιν εὐρίσκεται ὅλον εἰς τό ἐναντίον πηγένη μάλιστα ὁπου εἰναι κ(αί) χιομόνας ἄραγες ἀν φθάσι το καλο­κέροι τι θέλι γένει οὐαί εἰς ἐμείς ὁπου ἐβρέθημεν εἰς τόν τόπον ετούτον ὁ γράψας πα(πα)διμήτριος ἀπο δρόβιανιν….» [εικ. 3].

Στο φύλλο 4r αναγράφονται τα ονόματα των ήχων [εικ. 4].

Στο φ. 161r από άλλο χέρι, μεταγενέστερο έχει γραφεί:

«Εἰρομένοι σιν ἐμόν με διακονον εἰναι ἀληθῶς:

Κτήτορα φημή τέως μητροφάνην <παΐσιον>[10] ἱερόν» [εικ. 17].

Στο τέλος του κώδικα έχουν προστεθεί δύο ακόμα φύλλα από το Νι­κόλαο Μυστακίδη με σύντομη πραγματεία του περί της εκκλησιαστικής μουσικής στη Δρόβιανη, την οποία μεταγράφουμε παρακάτω ως ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα [11] [εικ. 18 – 20]:

«Ἡ ἐν Δροβιάνῃ ἐκκλησιαστική / Μουσική

Ἐν Δροβιάνῃ τά Ἐκκλησιαστικά μουσικά ἐκαλλιεργοῦντο / θερμῶς ἀνέκαθεν. Αὐτόθεν / κατήγοντο πολλοί Μουσικο / λογιώτατοι Διδάσκαλοι, οἵτι / νες διέπρεψαν οὐ μόνον ἐν / ταῦθα, ἀλλά καί εἰς ἄλλα / μακρυνά μέρη. /

Συνέρρεον δέ τότε ενταῦ / θα πλεῖστοι ὅσοι μα / θηταί ἔκ τε τῆς Δρυο / πίδος, Λυντζουρίας, / Πωγωνιανῆς, Κου / ρέντων κτλ. /

Θυσίας νοερᾶς καί / θεϊκῆς ὠφελείας εἰς τήν / Κάτω Ἤπειρον ἐγένετο / παραγωγός ἡ κωμόπολις / Δρόβιανη διά τῶν Σχο / λείων αὐτῆς ἀπό τῆς / ἁλώσεως Κωνσταντινου / πόλεως καί ἐντεῦθεν ὑ / πάρχει πασίγνωστον. / Διότι ὁ πρός τήν παιδείαν ἕρως ἦν ἀπ’ αἰώνων ἐρριζωμένος / παραδέδοντο ἐνταῦθα οὐ / μόνον τά ἑλληνικά μαθήμα / τα, ἀλλά καί τά Βυζαντινά / Μουσικά, ὧν διδάσκαλοι ἦσαν οἱ / Δοσίθεος Ἱερομόναχος / Κωνσταντῖνος Πᾶνος λο / γιώτατος τῷ 1821 / Μαργαρίτης Παπᾶς / Χρήστου, ὅστις ἐξέδωκε τῷ 1851 ἐν Κωνσταντινουπόλει / Γραμματικήν. / Ἀθανάσιος Πρωτοπαπᾶς δι / δάσκαλος τῷ 1848 / Δημήτριος Τάτσης / κτλ. κτλ. / ἔγραφον ἐν Δροβιάνῃ τῇ / 24 Νοεμβρίου 1899 / Νικόλ. Γ. Μυστακίδης /».

Ο κώδικας έχει υποστεί πολλαπλές φθορές. Αποτελείται από 24 ελλιπή οκτάφυλλα τετραδίων, γραμμένα με μαύρο και ερυθρό μελάνι σε 11 διπλούς στίχους πάνω σε κάθε όψη φύλλου. Τα φφ. 11, 12, 13, που περιέχουν θεωρία της σημειογραφίας της βυζαντινής μουσικής, είναι παρένθετα.

Το μουσικό αυτό χειρόγραφο είναι αστάχωτο και προέρχεται από δωρεά του Ν. Γ.  Μυστακίδου από τη Δρόβιανη της Ηπείρου.

2. Χειρόγραφο 108 (5574) [βλ. εικ. 21 – 26]

Χαρτώος κώδικας 0.255Χ0.095, φφ. 4, 1831

Θεωρία της Μουσικής

Στο εξωτερικό παράφυλλο υπάρχει σημείωση του Νικολάου Γ. Μυστακίδη, με την οποία αποδίδει το χειρόγραφο στον Αθανάσιο Πρωτοπαππά από τη Δρόβιανη της Ηπείρου [εικ. 21].

Στο φ. 1α υπάρχει σχηματική παράσταση της κλίμακας της βυζαντινής μουσικής, στη βάση της οποίας αναγράφεται η εξής χρονολογία: «1831 / ἁπριλίου 6» [εικ. 22].

Ἐκ δωρεᾶς τοῦ Ν. Γ. Μυστακίδη ἐκ Δροβιάνης τῆς Ἠπείρου.

Συνοψίζοντας, τα μουσικά αυτά χειρόγραφα, με πιθανότερο τόπο προέλευσης τη Δρόβιανη, παρέχουν σημαντικές ενδείξεις για το πνευματικό και καλλιτεχνικό επίπεδο της κωμόπολης αυτής στην περίοδο μετά την Άλωση. Επισημαίνεται, ακόμα, η ανησυχία του μουσικού γραφέα του πρώτου χειρογράφου να διασώσει και γραπτώς όσα εκ προφορικής ή γραπτής παραδόσεως κληρονόμησε από μουσικοδιδάσκαλους παλαιότερων γενεών. Αξιοσημείωτος είναι, τέλος, και ο ζήλος του Νικολάου Μυστακίδη να διαδώσει όσα ο ίδιος γνωρίζει για την εκκλησιαστική μουσική παράδοση της Δρόβιανης διά της σύντομης πραγματείας του περί της εκκλησιαστικής μουσικής στη γενέτειρά του και διά της δωρεάς των μουσικών αυτών χειρογράφων στη Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία.

 

KONSTANTINOS GIAKOUMIS
University of Bermingham

TWO MANUSCRIPTS OF BYZANTINE MUSIC FROM DHROVJAN
(DELVINË REGION, SOUTHERN ALBANIA)

Summary:

In this contribution I dealt with two unknown manuscripts of Byzantine music from the village of Dhrovjan (Southern Albania) adding new evidence on the cultural and educational activities / functions, which were developed in this region in the 17th Century on the one side, and indications of the spiritual level of its inhabitants in the 18th and 19th Centuries on the other side.

Both these manuscripts were preserved in the Christian Archaeological Association (Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία, namely the Byzantine Museum, Athens), the first with the entry number 108 (5574) and 107 (5579) and in winter 1995 I had the chance to locate and study them. Both manuscripts were donated by the late-19th-early-20th Century scholar Nikolaos Mystakidis. The provenance of both manuscripts appears to be the village of Dhrovjan, it is likely, though, that the one of them once belonged to the monastery of the Prophet Elijah at the village of Jorgucat (Dropull, Southern Albania).

  1. Manuscript No. 107 (5579) [ill. 1-20].

Paper codex 0.147X0.10, ff. 161, 17th Century.

The codex contains chants of the following chant-composers: Athanasios Patriarch: f. 122v. Anthony: ff. 111v, 113v, 115v, 120r. Arsenios: f. 138r. Gazes: f. 80v. Germanos Metropolitan of Neon Patron: ff. 81r, 106v, 134r. Kladas: f. 100v. Koukouzelis: f. 133r. Karykes: f. 137r. Manuel Goutas: f. 125v. Melchizedek: f. 84v. Balasios: ff. 121r, 123r, 131r. Petros: ff. 91r, 101v, 107r, 124v, 141v. In the ff. he bears the name Bereketes Panagiotes: f. 146v. Chrysaphes: ff. 115r, 117r, 119v, 125r, 126r. Chrysaphes o Neos (the Younger): ff. 78v, 105v, 110v, 111r, 113r, 119v, 125r, 126r.

The most important among the commemorative notes in the margins of the codex is the note of the f. 3r signed in 1 January 1812 by a certain priest Demetrios from Dhrovjan, who at that time was on call in Constantinople (perhaps for the cases of the monastery at Jorgucat), and mentioning a plague which burst in Constantinople and the villages of Thrace and lasted from 15 July 1811 and by 22 November 1811 it still continued [ill. 3].

In the end of the codex two more folios were later added by Nikolaos Mystakidis containing a brief essay on the ecclesiastical music in Dhrovjan [ill. 18-20].

This manuscript was donated to the Christian Archaeological Association (Byzantine Museum, Athens) by Nikolaos Mystakidis from Dhrovjan.

  1. Manuscript No. 108 (5574) [ill. 21-26].

Paper codex 0.255X0.095, ff. 4, 1831.

The manuscript bears the title «A Theory of Music». On the inner side of the front-cover of the codex a note of Nikolaos Mystakidis attributes the manuscript to Athanasios Protopappas from Dhrovjan of Epiros [ill. 21].

In f. 1r there is a schematic graphic of the climax of Byzantine music, in the basis of which there is a date: 6 April 1831 [ill. 22].

The manuscript was donated to the Christian Archaeological Association (Byzantine Museum, Athens) by Nikolaos Mystakidis from Dhrovjan.

To summarise, these manuscripts of Byzantine music, probably from Dhrovjan, provide important indications of the spiritual and cultural level of this village in the period after the Fall of Constantinople. It is worth-noticing first, the concern of the scriber of the first manuscript to preserve in written what he had inherited from older Byzantine-music teachers; and second, the fervour of Nikolaos Mystakidis to preserve what he knew about the ecclesiastical tradition of the Byzantine music in Dhrovjan by writing a brief relevant essay and donating these manuscripts to the Christian Archaeological Association.

 

[1] Μυστακίδης Ν. (1997), Πραγματεία σύντομος αρχαιολογική και ιστορική περί Δροβιάνης και των εν αυτή ιερών θέσεων, εισαγωγή – επιμέλεια Χρήστου Αθαν. Μούλια, Πάτρα.

[2] Αισθάνομαι την ανάγκη και από τη θέση αυτή να ευχαριστήσω τους επιμελητές του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, ιδιαιτέρως δε εξ αυτών την κ. Μαρία Μαυρο­ειδή για την όλως πρόθυμη εξυπηρέτηση που μου παρέσχε καθ’ όλη τη διάρκεια των ερευνών μου στο Μουσείο (1996).

[3] Για τη ζωή και το έργο του σημαντικού αυτού αρχαιοδίφη δεν υπάρχει δυστυχώς καμία πλήρης εργασία. Κλασική παραμένει για αυτόν η νεκρολογία του Χρ. Σούλη [Σούλη Χρ. (1931), Νεκρολογία Νικολάου Γ. Μυστακίδη, Ηπειρωτικά Χρονικά, τ. ΣΤ΄, σσ. 186 – 188], μολονότι ελλιπέστατη τουλάχιστον ως προς τον κατάλογο των δημοσιευμάτων του. Ένα τμήμα της αναδημοσιέυθηκε από κάποιο λόγιο με το ψευδώνυμο «Ασπετός» Ασπετός (1980) [Μυστακίδης Ν., σε Η Δρόπολις Βορείου Ηπείρου, 2, Αθήναι, σ. 11]  Κάποια άγνωστα ως σήμερα βιογραφικά στοιχεία του δημοσι­εύτηκαν στην εισαγωγή του Χρ. Μούλια [βλ. Μυστακίδης Ν. (1997), ο.π., σσ. ΧΙΧ – ΧΧΙΙΙ]. Θα άξιζε, πάντως, να εκπονηθεί μια συνθετική εργασία για το λογιώτατο αυτό άνδρα με την πολύτιμη προσφορά στην αρχαιολογική και την ιστορική γνώση…

[4] Βλ. Φωνή της Ηπείρου  (05.04.1902), φ. 473, σ. 2γ.

[5] Θεωρείται πιθανό ότι μετά το 1902 ο Νικόλαος Μυστακίδης, εκμεταλλευόμενος τη θέση του ως υπευθύνου της μοναστηριακής επιτροπής, συγκέντρωνε προς με­λέτη μοναστηριακά χειρόγραφα, αν και καμία μελέτη του για αυτά δεν είδε το φως της δημοσιότητας… Η τύχη των περισσότερων χειρογράφων των Μονών της Μη­τροπόλεως Αργυροκάστρου αγνοείται σήμερα. Κάποια αυτά ίσως παραδόθηκαν από το Μυστακίδη στη Μητρόπολη, οπότε ενδεχομένως κάποια περιλήφθηκαν στη σύνοψη χειρογράφων κωδίκων του Π. Πουλίτσα [Πουλίτσας Π. (1930), Σύνοψις Κώδικος της Επισκοπής Δρυϊνουπόλεως και Αργυροκάστρου, Ηπειρωτικά Χρο­νικά, τ. 5, σσ. 76 – 114] ή στον κατάλογο του Ν. Βέη [Βέης Ν. (1951-52), Κατάλο­γος των χειρογράφων κωδίκων της αγιωτάτης Μητροπόλεως Αργυροκάστρου, Επε­τηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου, τ. 4, σσ. 129-200 και πίν. 1-9]· άλλα, όμως, χειρό­γραφα δεν αποδόθηκαν ποτέ στη Μητρόπολη και είτε καταστράφηκαν είτε διεσπά­ρησαν. Έτσι, κώδικες βορειοηπειρωτικών μονών έχουν σήμερα εντοπιστεί όχι μό­νον στη Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία, αλλά και στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Αθήνας, καθώς διαπίστωσα σε προσωπική μου έρευνα. Σαφέστερη εικόνα σχε­τικά με το πόσοι και ποιοι κώδικες δεν δόθηκαν στη Μητρόπολη Αργυροκάστρου θα μπορούσε ίσως να δοθεί μετά από έρευνα στα κατάλοιπα του Νικολάου Μυστα­κίδη (άγνωστο αν σώζονται και πού βρίσκονται, ίσως στη γενέτειρά του Δρόβιανη) και στα αρχεία του αλβανικού κράτους στα Τίρανα (Arkivi Qendror i Shtetit), όπου μεταφέρθηκαν πολλά χειρόγραφα μεγάλης αξίας [γενικά για  τα πιο σημαντικά χειρόγραφα που βρίσκονται σήμερα στην Αλβανία βλ. Popa Th. (1974), Icones et Miniatures du Moyen Age en Albanie, Tiranë: 8 Nëntori ed. και Koder J. – Trapp E. (1966), Bericht über eine reise nach südalbanien, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinischen Gesellschaft, v. XV, pp. 391-394, Koder J. – Trapp E. (1972), Katalog der Griechischen Handschriften im Staatsarchiv zu Tirana, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinischen Gesellschaft, v. XVII, pp. 197-214 και Koder J. (1972), Zur Wiederentdeckung Zweier Codices Beratini, Byzantinische Zeitschrift, pp. 327-328, όπου αναφέρεται και η παλαιότερη βιβλιογραφία· οφείλω την υπό­δειξη των τελευταίων άρθρων στον καθηγητή κύριο Κρίτωνα Χρυσοχοΐδη] και απόκεινται σήμερα στα Τίρανα, μεταξύ των οποίων και κώδικες από τη Μητρό­πολη Αργυροκάστρου [έχουν ήδη δημοσιευθεί δύο αποσπάσματα σχετικά με τη μονή του Αγίου Νικολάου Τσέπου από Κώδικα της Ιεράς Μητροπόλεως Αργυρο­κάστρου, που αφορούσε πράξεις των τελών του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού αιώνα, το πρώτο απόσπασμα είναι από το 1891 [Γκατζώνης Κ. (Απρίλιος – Μάιος – Ιούνιος 1997), Ένα ιστορικό έγγραφο του 1981 <sic>, Βορειοηπειρωτικά, έτος Β΄, τ. 12, σσ. 39-40] και το δεύτερο από το 1903 [Γκατζώνης Κ. (Ιανουάριος – Φεβρουάριος – Μάρτιος 1998), Η Μονή της Υψηλής Πέτρας (Τσέπου) «Άγιος Νι­κόλαος» αγωνίζεται… Αναδιφήσεις από τον «Κώδικα της Μητροπόλεως Αργυρο­κάστρου», Βορειοηπειρωτικά, τ. 15, σσ. 35-36]. Ο κώδικας αυτός φυλάσσεται στα Κρατικά Αρχεία Τιράνων, όπως με διαβεβαίωσε ο συντάκτης του ανωτέρω άρ­θρου, οι υπηρεσίες των οποίων δεν μου επέτρεψαν τη σχετική πρόσβαση για λόγους ασφαλείας του χειρογράφου… Σε πρόσφατο συμπόσιο στα Τίρανα με ανακούφιση άκουσα ότι σε λίγο καιρό πρόκειται να δημοσιευθεί ο κατάλογος των ελληνικών χειρογράφων στα αρχεία των Τιράνων από το Theofan Popa. Η έρευνα στην αλβανική βιβλιογραφία έδειξε ότι οι κώδικες υπ’ αριθ. 62-91 των Αρχείων των Τιράνων, Αργυροκάστρου και ότι ο υπ’ αριθ. 91 απωλέσθη πριν από αρκετά χρόνια. [Στην σχετική έρευνά μου χρησιμοποίησα: Nathanaili Α. (1975), Materiale dokumentare për institucionin e prikës në të kaluarën në qytetin e Gjirokastrës, Studime historike, τ. 2, σσ. 179-195, Pepo Ρ. (1977), Les materiaux de cartulaires et leur importance pour l’histoire du pays, Studia Albanica, τ. 2, σσ. 163-170, Bozhori Κ. (1978), Të dhëna mbi veprimtarinë shfrytëzuese të kishës ortodokse në Shqipëri nga fundi i shekullit ΧVIII deri në fund të shekullit XIX, Studime historike, τ. 3, σσ. 207-226].

[6] Κάτι τέτοιο ενισχύεται αφενός από τα σχόλια του Ν. Μυστακίδη που συνοδεύουν τα χειρόγραφα και αφετέρου από το χειρόγραφο υπ’ αριθ. 108 (5574), μία «Θεωρία της Μουσικής», προορισμένη, κατά πάσα πιθανότητα, για τα σχολεία της Δρόβια­νης προς εκπαιδευτική χρήση.

[7] Κάτι τέτοιο μπορεί να πιθανολογηθεί με βάση μία ενθύμηση στο φ. 3β του χειρο­γράφου 107 (5579), που υπογράφει κάποιος παπα-Δημήτριος από Δρόβιανη ευρι­σκόμενος στην Κωνσταντινούπολη και σε συνδυασμό με το ότι το μοναστήρι κατά τα τέλη του 19ου αι. και αργότερα ήταν υποχρεωμένο να στέλνει αντιπροσώπους του στην Κωνσταντινούπολη, προκειμένου να διευθετήσει κτηματικές του υποθέ­σεις. Εξάλλου, ο Νικόλαος Μυστακίδης δεν φαίνεται ανοίκειος με χειρόγραφα προερχόμενα από την Ι. Μ. Προφ. Ηλία στο Γεωργουτσάτι, αφού δώρισε ένα τέ­τοιο στη Χ. Α. Ε. [αποκείμενο και αυτό σήμερα στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών με αριθ. 90 (5575)]. Στα ζητήματα αυτά, καθώς και στην επιχειρηματολογία για τον τόπο προέλευσης του τελευταίου αυτού χειρογράφου αναφέρομαι διεξοδικό­τερα στην εν εξελίξει διδακτορική μου διατριβή στο Κέντρο Βυζαντινών, Οθωμα­νικών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μπέρμιγχαμ, με θέμα: «The monasteries of the Prophet Elijah in Jorgucat and of the Annunciation in Vanishtë in Dropull and of the Nativity οf  the Virgin or Spelaio in Lunxhëri (Southern Albania) as monuments (ArchitecturePainting) and institutions (Social rolesPaedagogical functions Fiscal life)».

[8] Χρησιμοποιώ ως αφετηρία τη σύνοψη των χειρογράφων κωδίκων του Δ. Πάλλα [Πάλλας Δ. (1933), Κατάλογος των χειρογράφων κωδίκων του Βυζαντινού Μου­σείου Αθηνών, σε Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας, περ. Β΄, σσ. κστ – κζ], προσαρμώζοντας την στη δημοτική, τρο­ποποιώντας την όπου αλλού κρίνεται αναγκαίο και διορθώνο­ντάς την όπου αυτή υποπίπτει σε σφάλματα κατόπιν προσεκτικότερης μελέτης των χειρογράφων και αντιπαραβολής τους προς τον κατάλογο του Δ. Πάλλα.

[9] Ανάλογοι παραινετικοί στίχοι υπάρχουν σε πολλά χειρόγραφα και ενθυμήσεις σε λειτουργικά έντυπα. Ενδεικτικά και μόνον ας αναφερθεί α) από χειρόγραφα ο κώ­δικας 1 της συλλογής Σπ. Λάμπρου (πρόκειται για Τετραευαγγέλιο σε περγαμηνή διαστάσεων 0,21 Χ0,17, φφ. 171, 11ου αι.), που απόκειται στο Σπουδαστήριο Βυ­ζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου στο φύλλο 74v «χειρί νεωτάτῃ» αναγράφεται: «[ἄρξον χήρ μου [ἀγάθη γρᾶψη γρά­ματα λά μί δαρθίς κ(αί) μὰλὸθὴς και εισται ρα μαι τανῶθις…» [Ζώρας Γ. Θ. – Μπουμπουλίδου Φ. Κ. (1962 – 1963), Κατάλογος χειρογράφων κωδίκων του Σπου­δαστηρίου Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, περί­οδος Β΄, τ. ΙΓ΄, σ. 465, εν Αθήναις]· και β) από λειτουργικά έντυπα μία Παρακλη­τική του αρχών του 16ου αιώνα από την ενορία του Αγίου Θωμά την επονομαζό­μενη «του Μουζεβίκη» στην Καστοριά, όπου στο φύλλο 6ν του στ΄ τετραδίου φέρει την εξής ενθύμηση: «+ α(ρξον χηρ μου / αγαθε) γραφε / γραματα καλα / μη δαρθης και / λυπηθης / <κι> υστερα μετα/νωθης» [Γκολομπίας Γ. (1986), Ση­μειώσεις εκκλησιαστικών βιβλίων Καστοριάς, Μακεδονικά, τ. 25, σ. 318].

[10] Το «μητροφάνην» που έχει αποσβεστεί αντικαθίσταται με το «παΐσιον».

[11] Ο Πάλλας Δ. (1933), ο.π., σ. κζ΄ καταγράφει απλώς τα ονόματα των μουσικοδιδα­σκάλων που αναφέρονται στην Πραγματεία.

ALBANOHELLENICA, Περιοδικό φιλολογικών μελετών, τεύχος 2 (2000-2001), σελ. 51-69

 

 

 

Αφήστε μια απάντηση