ΜΝΗΜΗ ΓΡΗΓΟΡΗ ΚΑΤΣΑΛΙΔΑ

 

Στης μνήμης τα γυρίσματα

του Δ. Κ. Κυριαζή

 

Πριν λίγες μέρες συμπληρώθηκαν τρία χρόνια από την κοίμηση του αείμνηστου δασκάλου Γρηγόρη Κατσαλίδα (1922-2013). Έφυγε πλήρης ημερών αλλά και έχοντας εκπληρώσει στο ακέραιο το χρέος προς τους συνανθρώπους του, παιδιά ενός ευλογημένου και ταλαιπωρημένου συνάμα τόπου.

Οι στίχοι του Ελύτη, «Όμορφη και παράξενη πατρίδα, ωσάν κι αυτή που μούλαχε δεν είδα», ταιριάζουν και στον «μια χούφτα» τόπο μας, που κρύβει θησαυρούς και θησαυρούς, τους οποίους βάλθηκε να συγκεντρώσει και αποκαλύψει ο Γρηγόρης Κατσαλίδας.  

Αυτός ο ακάματος πνευματικός εργάτης, που μια ζωή βοτάνιζε τα ζιζάνια της Λήθης για να φουντώσουν τα άνθη της Μνήμης.

Μνήμης χάριν τα όσα ακολουθούν, αλλά και δείγμα ευγνωμοσύνης, «αγάπης και θύμησης». (Ας μου επιτραπεί μια προσωπική πινελιά για να πω ότι τις δυο τελευταίες λέξεις, αγάπη και θύμηση, τις δανείζομαι από την αφιέρωση που, με τρεμάμενα χέρια, μου έκανε στο εσώφυλλο του τελευταίου, αποχαιρετιστήριου, και πέμπτου κατά σειρά βιβλίου του, στις 19.7.2013. Παρόμοια χαρά είχα νιώσει και στα νιάτα μου, όταν ένας άλλος λεσιτσινός δάσκαλος, ο σεβαστός Νάτσης Παρτάλης, μου χάριζε πριν 30 χρόνια το «Ομηρικόν λεξικόν» του Ι. Πανταζίδου, αγορασμένο στην Αθήνα το 1889 από τον πάππο του Αθανάσιο, δάσκαλος κι αυτός).

Και επειδή πιάσαμε κουβέντα για τους δασκάλους, το δασκαλοχώρι η Λεσινίτσα έχει να καμαρώνει και με πολλά άλλα παιδιά της που έσπειραν της γνώσης το φως σε γενιές και γενιές. Ένας απ’ αυτούς ο Βασίλης Μπαράς, συγγραφέας του γνωστού βιβλίου «Το Δέλβινο της Β. Ηπείρου και οι γειτονικές του περιοχές», το οποίο εκδόθηκε στην Αθήνα πριν ακριβώς 50 χρόνια, αποτελώντας έκτοτε μια πολύτιμη και πολύπτυχη εγκυκλοπαίδεια του τόπου μας. (Για τις αρετές και «αδυναμίες» του βιβλίου, που θα έπρεπε να κοσμεί τη βιβλιοθήκη κάθε βορειοηπειρώτικης οικογένειας, βλ. προλογικό σημείωμα του αείμνηστου Λέανδρου Βρανούση, επιμελητή της έκδοσής του. Επανεκδόθηκε από τις Εκδόσεις ΕΛΙΚΡΑΝΟΝ το 2012).

Αν λοιπόν χρειαζόταν να χαρακτηρίσουμε με δυο λόγια το έργο και την πνευματική συνεισφορά του Γρηγόρη Κατσαλίδα, νομίζω πως θα ταίριαζε να τον ονομάζαμε άξιο συνεχιστή του Βασίλη Μπαρά. Ας περάσουμε τώρα στα επιμέρους βιβλία του και αφού τα παρουσιάσουμε εν συντομία να επιχειρήσουμε τη συνολική αποτίμηση του έργου και της πνευματικής παρακαταθήκης του.

Τα έργα του, με χρονολογική σειρά έκδοσης, είναι τα εξής:

  1. Η περιοχή Θεολόγου Αγίων Σαράντα (Λαογραφικά – Εθνογραφικά – Ηθογραφικά). Επιμέλεια Ν. Υφαντής. Εκδόσεις ΙΒΕ. Ιωάννινα 1994.
  2. Δημοτικά τραγούδια από τη Βόρειο Ήπειρο. Εισαγωγή – επιμέλεια – συγκριτική μελέτη Γ.Δ. Καψάλης. Εκδόσεις Gutenberg. Αθήνα 2001.
  3. Η ταυτότητα του βορειοηπειρωτικού ελληνισμού. Επιμέλεια-εισαγωγή Ν. Υφαντής. Εκδόσεις ΙΒΕ. Ιωάννινα 2004.
  4. Το γενεαλογικό δέντρο της Λεσινίτσας. Εκδόσεις Οδυσσέας. Αθήνα 2009.
  5. Τα γυρίσματα της μνήμης. Εκδόσεις του Φοίνικα. Αθήνα 2012.

Και μόνο από τους τίτλους που παραθέσαμε καταλαβαίνει κανείς ότι το σύνολο του έργου του Γρ. Κατσαλίδα είναι μια ουσιαστική προσέγγιση και ανάδειξη της ταυτότητας του τόπου που τον γέννησε αλλά και των ανθρώπων που, γενιές και γενιές από τη γενιά του Ομήρου, τον περπάτησαν και τον λάτρεψαν, κλωνάρι ο καθένας του βαθύρριζου δέντρου που λέγεται ιδιαίτερη πατρίδα, με τα γυρίσματα της μνήμης της να ξανοίγονται στα χοροστάσια και τους ήχους των δημοτικών μας τραγουδιών.

Μέσα από τα βιβλία του σκιαγραφείται η μορφή του λαογράφου, του ανθρώπου που θέτει ως στόχο της ζωής του να καταγράψει το λαϊκό πολιτισμό και ό,τι άλλο παραδοσιακό που φέρνει την ελληνική σφραγίδα και το ελληνικό χρώμα (Η περιοχή Θεολόγου… σ. 480). Για παράδειγμα, μέσα από τις σελίδες του πρώτου βιβλίου μαθαίνουμε ποια ήταν η λαϊκή φορεσιά των κατοίκων της Λεσινίτσας και των γύρω χωριών (σ. 159 κε) αλλά και ποια ήταν τα παραδοσιακά επαγγέλματα των κατοίκων τους (σ. 205 κε), πώς γινόταν ο γάμος, τα βαφτίσια, ποια τραγούδια λέγονταν στις περιστάσεις αυτές και τόσα άλλα.  Μαθαίνουμε, λόγου χάρη, ότι «τα προικιά που έπαιρνε η νύφη ήταν στρώμα διπλό σπάρτινο (γιομάτο) 1, στρώματα μονά σπάρτινα 10, βελέντζες μάλλινες 2-5, τσέργα (μαλλί-φλόκο) 1-2, σάισμα (τράγιο μαλλί) 2-3 κτλ» (σ. 90), ενώ παρακάτω (σ. 210) πληροφορούμαστε ότι οι ασβεστάδες «για στρώμα βλαχούρια στρώναν να ξαπλωθούν…, για σκέπασμα είχαν την κάπα τους ή το ταλαγάνι, για προσκέφαλο την πέτρα και για στέγη τον θόλο τ’ ουρανού».

Στίχοι όπως οι ακόλουθοι

Μια κόρη, μια Λεσετσινή / μια ’ντροξενιτεμένη,
Πο ΄χει ασημένιο(ν) αργαλειό / και πηξαρένιο χτένι
Υφαίνει κόκκινες ποδιές / με λογιαστά πλουμίδια. […]
Στους ουρανούς το διάζεται / στους κάμπους το τυλίγει
Και στις ραχούλες τις ψηλές / τον αργαλειό της στήνει. (σ. 226)

μας εισάγουν στου δημοτικού τραγουδιού το περιβόλι, δείγματα του οποίου έχουμε από το πρώτο κιόλας βιβλίο.

Όμως τα κάλλη και η μαγεία του αποκαλύπτονται στο δεύτερο βιβλίο του Κατσαλίδα, το οποίο παραμένει ως σήμερα το πληρέστερο στο είδος του, ανάμεσα στα άλλα που κυκλοφόρησαν μετά το 1990 (βλ. περισσότερα στην εισαγωγή του επιμελητή του τόμου, καθ. του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γ. Καψάλη, σσ. 19-26). Ο ειδολογικός πλούτος της συλλογής αυτής, αλλά και ο χωρόχρονος των τραγουδιών που την αποτελούν αποδεικνύουν με περίτρανο τρόπο ότι η κληματαριά του δημοτικού τραγουδιού απλώνει τον ίσκιο της στα βουνά, στα λαγκάδια και τους κάμπους του τόπου μας, με τις ρίζες της να τρέφονται από τα χώματά του αλλά και να τα καθιστούν πιο ανθεκτικά στις μπόρες των καιρών και των αμφισβητιών.

λαογράφιαΜέσα κυρίως από το δημοτικό τραγούδι, όπως και από τα άλλα είδη του λαϊκού λόγου, αναδεικνύεται ο πλούτος της ντοπιολαλιάς μας και η αγάπη-λατρεία του συλλογέα Γρηγόρη Κατσαλίδα για το πολύτιμο αυτό μαργαριτάρι, που απέκτησε ιδιαίτερη λάμψη στα βάθη της ψυχής των δημιουργών του. Η γλώσσα είναι το ανεξίτηλο μέρος της εν γένει ταυτότητάς μας, βασικό και αφοπλιστικό συνάμα επιχείρημα για την αναίρεση των θεωριών που μας θέλουν κουβαλημένους από τον Αλήπασα για να δουλέψουμε τα χωράφια των αγάδων του Βούρκου και της Δρόπολης!!! Αυτό είναι και το μήνυμα του τρίτου βιβλίου της σειράς πατριδογνωσίας του Γρήγορη Κατσαλίδα, σε επιμέλεια του εκλεκτού συμπατριώτη μας, άξιου φιλολόγου Νικόλαου Υφαντή. Λέμε «πατριδογνωσίας» διότι η γλώσσα, με τις λέξεις, τα τοπωνύμια, τους θρύλους και τις παραδόσεις που καταγράφονται στο βιβλίο αυτό είναι κατά μια άποψη και πατρίδα.

Η μελέτη, για παράδειγμα, του λεξιλογίου και των τοπωνυμιών δείχνει ξεκάθαρα ότι ορισμένες απ’ αυτές ανάγονται στην αρχαία ελληνική γλώσσα, ενώ άλλες, όπως εκείνες που είναι ξενικής προέλευσης, αποτυπώνουν την ιστορική πορεία του τόπου μας ανά τους αιώνες. Η λ. αραγός (ο) ‘αυλάκι διοχέτευσης όμβριων υδάτων σε θεμέλια σπιτιού ή γύρω από καλύβα’ (Α. Σπύρου, Το ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής Δελβίνου και Αγίων Σαράντα, Αθήνα 2008: 333) ανάγεται στο αρχ. ουσ. υδραγωγός, ενώ η συνώνυμή της ραγόι (το) (Π. Μήτση, Θεσπρωτικό γλωσσικό ιδίωμα, Φοινίκη Θεσπρωτίας 2002: 116) είναι επιβίωση του αρχ. ουσ. υδραγώγιον. Επίσης, το τοπωνύμιο Σορωνιά απαντά στη Δρόπολη (Δούβιανη), στο Βούρκο, αλλά και στην Κέρκυρα και σημαίνει δάσος από βαλανιδιές. Εδώ φαίνεται να διασώζεται η λ. σαρωνίς, -ίδος, (η) ‘γέρικη βαλανιδιά με κουφάλα’, που μαρτυρείται από τον λεξικογράφο Ησύχιο «σαρωνίδες∙ πέτραι. ἣ αἱ διὰ παλαιότητα κεχυνυῖαι δρύες», αλλά και παραπέμπει άμεσα στο αρχ. τοπων. Σόρων, -ωνος (ο) ‘δάσος δρυών στην Αρκαδία’ (Χ. Συμεωνίδης, Ετυμολογικό Λεξικό των Νεοελληνικών Οικωνυμίων, Λευκωσία-Θεσσαλονίκη 2010 : Β΄ 1292-93).

Μια άλλη ένδειξη της αρχαϊκότητας του ιδιώματός μας είναι και τα στοιχεία από τη σλαβική που εκείνο διασώζει, μεταξύ άλλων και η κατάληξη –ίκοβος, που απαντά μόνο στα μέρη μας και τη γνωρίζουν κυρίως οι ηλικιωμένοι. Λέμε μισιρ-ίκοβος, σπαρτ-ίκοβος, μαλλ-ίκοβος, λιναρ-ίκοβος, κραν-ίκοβος, κασταν-ίκοβος κτλ. αναφερόμενοι συνήθως στο υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένο κάτι. Πώς εξηγείται η ύπαρξη της κατάληξης αυτής μόνο στο συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο; Κι αν ήρθαμε από αλλού, από πού την πήραμε και τη φέραμε μαζί μας; (Αν δεν την πήραμε από άλλους σε άλλο μέρος, σημαίνει ότι γεννήθηκε εδώ από την επαφή του ντόπιου ελληνόγλωσσου πληθυσμού με τους σλαβόφωνους που κατέβηκαν στα Βαλκάνια από τον 6ο-7ο αιώνα). Τέτοιου είδους ερωτήματα, αλλά και το γεγονός ότι οι βασικοί λαϊκοί θρύλοι που καταγράφει ο Κατσαλίδας στο τρίτο βιβλίο του (όπως αυτός του δράκοντα που τον σκότωσε ο σοφός γεροκαρβουνιάρης) έχουν πολλά στοιχεία εντοπιότητας και ερμηνεύουν γεωμορφολογικές ιδιαιτερότητες του χώρου μας (βλ. Δρόμο του Φιδιού στο Πλατυβούνι), θέτουν και απαντούν με πειστικό τρόπο το ζήτημα της δια-χρονικής παρουσίας μας στα μέρη όπου πρωταντικρίσαμε τον ήλιο.

«Ο θρύλος του δράκοντα, γράφει ο σοφός δάσκαλος, με του καιρού το διάβα φόρεσε ρούχα κι έβαλε φτιασίδια βυζαντινά» (Ταυτότητα… σ. 125). Τα λόγια αυτά, ανάμεσα σε πολλά άλλα, αποκαλύπτουν μια βασική αρετή της γραφής του Κατσαλίδα, που χαρακτηρίζεται από αμεσότητα και μεστότητα, καθιστώντας τον παιδαγωγό της νεότερης γενιάς Βορειοηπειρωτών.

Κύρια έγνοιά του να μην αδειάσει ο τόπος και χορταριάσουν τα αλώνια και τα χοροστάσια των χωριών μας! Διαφορετικά, «Χαίρεται ο δράκοντας και κουνάει την ουρά του όταν βλέπει των ανθρώπων τη φυγή, γιατί του μένει άπλα για να σέρνεται ανενόχλητα στον τόπο που σιγά σιγά αδειάζει», προειδοποιεί εν είδει παρακαταθήκης ο αξέχαστος δάσκαλός μας (Ταυτότητα… σ. 126).

Η αγάπη του για την ιδιαίτερη πατρίδα, Λεσινίτσα, ξετυλίγεται αγνή και συγκινητική στα δυο τελευταία του βιβλία, απ’ όπου διδάσκεται κανείς πολλά, γνωρίζοντας γεγονότα και πρόσωπα περασμένων εποχών. Όπως γράφει ο συγγραφέας, «Κουβαλώντας στους ώμους μου το βάρος των εβδομήντα έξι χρόνων, μπόρεσα να ψηλαφίσω με τα δάχτυλα της μνήμης μου μέσα στο μακρύ και σκοτεινό τούνελ του χρόνου και μπόρεσα να ξεχωρίσω ονόματα των προγόνων φτάνοντας ως τον 15ο αιώνα για να παραστήσω το ‘γενεαλογικό δέντρο’ της κάθε γενιάς (ράτσα, σόι, οικογένεια, σειρή, φάρα) του χωριού». (σ. 35). Πόσα χωριά του τόπου μας διαθέτουν γενεαλογικά δέντρα όπως αυτό της Λεσινίτσας; Πρόκειται για μια υποδειγματική εργασία, που μοιάζει με μια μικρή εγκυκλοπαίδεια, η οποία προσφέρει υλικό για περαιτέρω μελέτες, αλλά θα μπορούσε να αποτελέσει και μοντέλο για παρόμοια εγχειρήματα στα υπόλοιπα χωριά μας. Στις σσ. 71-72 παρατίθενται ονόματα που «βρέθηκαν γραμμένα στο άδυτον του ναού του Αγίου Νικολάου χτισμένου τον 17ο αιώνα … και καταγράφηκαν από τον γράψαντα όπως ακολουθούν: Κυριάζω, Σταύρος, Μίχος, Βασίλης, Ευδοκία, Κύριος, Νικόλαος, Κυράτσω, Χριστόφορος, Δημήτριος, Ζήσης, Ζαχάρω, Χάιδω, Δρόσος, Δέσπω, Γεώργιος, Ακρίβω, Σταμάτω, Πανταζής, Κυριαζής, Νίτσα, Χρυσάφω, Παναγιώτης, Θωμάς, Δήμος, Παγούνω, Διώχνω», κ.ά.

Εκτός από το καθαρό ονοματολογικό μέρος, το βιβλίο περιέχει και ορισμένα αξιόλογα κεφάλαια για τις μονές και τους ναούς της Λεσινίτσας, όπως και άλλες ενότητες αφιερωμένες στα αιωνόβια δέντρα της, στη διαδρομή της παιδείας, σημειώματα για ξεχωριστές φυσιογνωμίες δασκάλων και για τη μητέρα του, Όλγα Κατσαλίδα, που την χαρακτηρίζει «ζωντανό αρχείο».

Οι ενότητες αυτές φαίνεται να στάθηκαν αφετηρία για το επόμενο βιβλίο, με τον συμβολικό τίτλο «Τα γυρίσματα της μνήμης», όπου λαξεύονται μαστορικά τα πορτρέτα 68 συγχωριανών του, «στοιβαγμένα, όπως λέει, στο βεστιάριο της μνήμης». Ας αφήσουμε τον ίδιο να μας διηγηθεί πώς γεννήθηκε και πώς γράφηκε το βιβλίο: «Πολλούς διέκρινα παραμερίζοντας του χρόνου την κουρτίνα. Να, ο ιστοριοδίφης, ο ιερέας, ο ψάλτης, ο παλιός φυλακισμένος και εξορισμένος δάσκαλος, ο υφαντής, ο χτίστης, ο καλαϊτζής, ο αντάρτης, η μαμή, ο πιστικός, ο χωρατατζής, ο στιχοπλόκος, ο ραψωδός, ο πλανόδιος φωτογράφος, ο μυλωνάς, ο ξενιτεμένος, ο δραπέτης, ο μπαξεβάνης, οι αντιφρονούντες, οι εκτελεσμένοι. Πού να  τους θυμηθώ τόσοι πολλοί που είναι αυτοί και η γλώσσα μου να μιλάει με την απλή δημοτική γλώσσα τους και την ντοπιολαλιά τους;» (σ. 8).

Και παρακάτω: «Το μνημονικό μου, αν και στα ενενήντα μου χρόνια, καλά κρατεί και το χέρι μου καλά βαστάει, αλλά και η πένα μου γράφει ευδιάκριτα ακόμα, ανάμεσα στα τρεμάμενα δάχτυλά μου. Αυτό το τρίπτυχο, συνδυασμένο, με βοήθησε ν’ αφηγηθώ τα μικρά ενθυμήματά μου.» (σ. 9).

***

Η βαθιά ευγνωμοσύνη και το χρέος που οφείλουμε στον ΔΑΣΚΑΛΟ Γρηγόρη Κατσαλίδα και σε όλους τους πνευματικούς εργάτες του τόπου μας επιβάλλουν να γνωρίσουμε, να αξιοποιήσουμε και να συνεχίσουμε το έργο τους.

Τα τελευταία χρόνια έχουν πληθύνει οι τίτλοι βιβλίων για την ιστορία, τις παραδόσεις και την ντοπιολαλιά πολλών ελληνόφωνων χωριών και περιοχών της σημερινής Ν. Αλβανίας, γραμμένα με μεράκι από ανθρώπους που αγάπησαν και καμάρωσαν την ιδιαίτερη πατρίδα τους. Χωρίς να μπούμε σε λεπτομέρειες, θα λέγαμε ότι, παρά τις όποιες ατέλειές τους, τα έργα αυτά συμβάλλουν στη διάσωση πολύτιμου υλικού, που κινδυνεύει να χαθεί. Όσοι καταπιάνονται με τέτοιου είδους εργασίες καλό θα ήταν να λάβουν υπόψη τα βιβλία παρόμοιου περιεχομένου και αναγνωρισμένης ποιότητας που έχουν ήδη δημοσιευθεί, ανάμεσα στα οποία τιμητική θέση κατέχουν αναμφίβολα και εκείνα του Γ. Κατσαλίδα.

Είναι καιρός, στο πλαίσιο των δυνατοτήτων που δημιουργήθηκαν με την ίδρυση των μεγάλων και ενιαίων δήμων των χωριών της ελληνικής μειονότητας, να αναληφθούν ομαδικές, συντονισμένες και επιστημονικά στοχευμένες πρωτοβουλίες για την καταγραφή γλωσσικού και λαογραφικού υλικού καθώς και για την αξιοποίησή του.

Μια τέτοια πρωτοβουλία αφορά, λόγου χάρη, τη συγκέντρωση και δημοσίευση τοπωνυμικού υλικού από τα χωριά του Δήμου Φοινικιαίων, ακολουθώντας το παράδειγμα των συνταξιούχων ελληνοδιδασκάλων της περιοχής Δρόπολης, που κατάφεραν να συλλέξουν τοπωνύμια και να εκδώσουν τον τόμο Τα τοπωνύμια των πανάρχαιων ελληνικών χωριών του νομού Αργυροκάστρου, Ιωάννινα 2005, σε επιμέλεια Κ. Κουλίδα.

Το πόσο πολύτιμη είναι η προσφορά των βιβλίων αυτών στην προώθηση της έρευνας και τον εμπλουτισμό των γνώσεών μας, θα φανεί, ελπίζω, από το ακόλουθο απόσπασμα, μέρος της αφήγησης σε γνήσιο ιδιωματικό λόγο της αείμνηστης Όλγας Κατσαλίδα:

«Ο μισός ο Βούρκος είχε έρθει εδώ απάνω στις δυο Λεσινίτσες. Όσοι είχε προκάνουν είχε ριχτούν πέρα στα νησιά της Κέρκυρας. Το ίδιο και η Δρόβιανη είχε έρθει εδώ στις Λεσινίτσες. Μέχρι το Γιαννιτσάτι τα χωριά ήταν όλα καμένα, δεν είχε αφήκουν τίποτε. … οι άντρες είχε πιάκουν όλα τα πόστα και η Κλεισούρα ήταν στενό μέρος και τους οπισθοχώρησαν πάλε κάτω.» (Γενεαλογία… σσ. 190-191).

 

 

 

 

 

 

Share on Facebook0Share on Google+0Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn0Print this pageEmail this to someone

Αφήστε μια απάντηση