ΓΙΑΤΙ (ΞΑΝΑ)ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΑΒΑΦΗ;

Κείμενο του καθηγητή Αριστοτέλη Σπύρου που παρουσιάστηκε στο Συνέδριο «Ο Καβάφης στην Αλβανία» το οποίο διοργανώθηκε στα Τίρανα στις 14 Νοεμβρίου 2013 στο Υπουργείο Πολιτισμού της Αλβανίας από τον Τομέα Ελληνικής Γλώσσας υπό την αιγίδα της Ελληνικής Πρεσβείας στην Αλβανίας και με τη στήριξη του Ωνασείου Ιδρύματος.

 

Είναι σπουδαίο γεγονός ότι το ενδιαφέρον για την ποίηση του Καβάφη αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Από τα (μη ενημερωμένα) στοιχεία του Ε.ΚΕ.ΒΙ., προκύπτουν γύρω στις 630 εκδόσεις των ποιημάτων του σε ξενόγλωσση μετάφραση, μη συμπεριλαμβανομένων των επανεκδόσεων. Μόνο στην αλβανική, που θα μπορούσε να θεωρηθεί μικρή γλώσσα ως προς τον αριθμό των αναγνωστών της, υπάρχουν πέντε διαφορετικές μεταφράσεις του ποιητικού έργου του Κ. Π. Καβάφη (του L. Zyka από τις εκδόσεις Onufri, 1997, των P. Jorgoni & R. Marku από τις εκδόσεις Albin, 1997, του Ll. Ruci από τις εκδόσεις Ombra, 2001, του A. Spiro από τις εκδόσεις Pegi, 2010 και της M. Stefanllari από τις εκδόσεις Gent-Grafik, 2010). Αριθμούνται μερικές δεκάδες εκδόσεων και επανεκδόσεων στο ελληνικό πρωτότυπο. Χιλιάδες μεταφράσεις μεμονωμένων ποιημάτων απαντούν σκόρπιες σε ανθολογίες, λογοτεχνικά περιοδικά κι εφημερίδες. Κι όλα αυτά για έναν ποιητή, ο οποίος ποτέ του εν ζωή δεν εξέδωσε ένα ολοκληρωμένο βιβλίο, παρά μεμονωμένα ποιήματα ή σειρές τευχών.

Η ογκώδης κριτική βιβλιογραφία που συνοδεύει το έργο του Κ. Π. Καβάφη υπερβαίνει πολλαπλώς τους στίχους του. Εύλογα γεννάται το ερώτημα: Γιατί νιώθουμε την ανάγκη να διαβάζουμε την ποίηση του Καβάφη; Και γιατί την ξαναδιαβάζουμε;

Εδώ μπορούν να δοθούν αρκετές ερμηνείες, οι οποίες περιλαμβάνουν οπωσδήποτε τις καλλιτεχνικές αξίες, το ιδιάζον γλωσσικό ύφος, τον λιτό ουδέτερο λόγο, τον μικρό αριθμό στίχων ανά ποίημα, την ελλιπή ή ατροφημένη ομοιοκαταληξία, το ειρωνικό πνεύμα που διαπερνά το σύνολο του έργου του. Θα μπορούσαν να προστεθούν και άλλοι παρόμοιοι λόγοι. Κι όμως, δεν αρκούν να δικαιολογήσουν ένα τόσο έντονο ενδιαφέρον.

Στην Ελλάδα υπάρχει κι ένα άλλο γεγονός, που συχνά προσπερνιέται. Κάποτε σε ορισμένους λογοτεχνικούς κύκλους, και μόνο η μνεία του ονόματός του προκαλούσε θύελλα αντιδράσεων έως και την απόρριψή του ως ποιητή. Βρέθηκε όμως μια εξήγηση: Ο Καβάφης είναι ο ποιητής του μέλλοντος ή άλλως έγραψε για τους αναγνώστες του μέλλοντος. Εδώ συμπεριέλαβαν και το επιχείρημα των ερωτικών του προτιμήσεων. Αυτή η ερμηνεία όμως δεν βοηθά πολύ στη λύση του προβλήματος.

Φαίνεται ειρωνικό που ο ίδιος ο ποιητής προαισθανόταν και προέβλεπε τη δυνατότητα μιας παρεξήγησης. Το ανέκδοτο ποίημά του «Κρυμμένα», γραμμένο το 1908, ακριβώς 25 χρόνια πριν το θάνατό του, έχει τη διατύπωση ενός ρητού σε μορφή επιτύμβιας επιγραφής  για το σύνολο του έργου του που δεν είχε ακόμα συγγράψει.

Ποιητής του μέλλοντος; Μα ο Καβάφης γράφει συχνά για το ιστορικό και ατομικό του παρελθόν. Τα ανέκδοτα (αποκηρυγμένα και κρυμμένα) ποιήματά του είναι καλλιτεχνικώς άψογα, όπως και τα 154 αναγνωρισμένα ποιήματά του. Διαθέτουν εντούτοις μερικά χαρακτηριστικά που εξηγούν γιατί ο Καβάφης τα απέκλεισε από το σώμα του «εγκεκριμένου» έργου του. Ένα μέρος αποτελείται από ρομαντικά ποιήματα, και σε κάποιες περιπτώσεις και λαογραφικά («Πάρθεν»), ένα μέρος περιέχει αναφορές σε άλλους ποιητές, ενώ μερικά άλλα αποτελούν επανάληψη όσων έχουν λεχθεί στο κύριο σώμα της ποίησής του και δεν προσθέτουν κάτι ξεχωριστό στο έργο του.

Η ποίηση του Καβάφη είναι στην ουσία παγχρονική, όχι τόσο ως προς τις ιστορικές αναφορές του ποιητικού του θεματολογίου, παρά για την ιδιάζουσα προσέγγιση της μορφής και του περιεχομένου του καλλιτεχνικού του αντικειμένου. Η ποίηση του Καβάφη έχει αποφθεγματική μορφή. Δεν υπάρχει πτυχή του ανθρώπινου βίου σε όλες τις διαστάσεις του, που να μην έχει προσελκύσει την προσοχή και την κρίση του ποιητή. Σε κάθε στιγμή, σε κάθε δίλλημα, σε κάθε πρόβλημα που συναντά ο άνθρωπος στον βιοπορισμό του, θα έχει πάντα δίπλα του τον Καβάφη, θα βρει σ’ αυτόν μια απάντηση. Κι αυτό ισχύει τόσο για τον απλό άνθρωπο, όσο και για τον πανίσχυρο που είναι ζωσμένος με το μεγαλείο της εξουσίας. Πιστεύω ότι ο Καβάφης κατάφερε να κάνει μια εσωτερική αποκάλυψη: Ότι ως ποιητής (χαρακτηρισμός που επισημοποιείται ακόμη και στο διαβατήριό του!), αισθανόταν ανώτερος και δυνατότερος από τους εξουσιαστές. Πόσοι από τους ποιητές που γνωρίσαμε προσφέρουν αυτή την αίσθηση;

Παρουσιάζει αυτοκράτορες, βασιλιάδες και ηγεμόνες από την πιο εύθραυστη πλευρά του χαρακτήρα τους, με τα ελαττώματα και τις ελλείψεις των αδύνατων ανθρώπων, στις στιγμές της παρακμής τους, τότε που πλησιάζει η ώρα της αλήθειας. Με τον ίδιο τρόπο που ο Όμηρος σκιαγραφεί τους ήρωές του. Η ποίηση του Καβάφη αγγίζει την ουσία της ανθρώπινης επικοινωνίας. Δεν είναι τυχαίο που τίτλοι των ποιημάτων του ή χαρακτηριστικοί στίχοι του έχουν ήδη εξασφαλίσει μια θέση στο διεθνές γλωσσικό σημειολογικό σύστημα («Ιθάκη», «Περιμένοντας τους βαρβάρους», «Παράθυρα», «Κεριά»).

Το παγχρονικό πνεύμα παρατηρείται και στο θεματολόγιο: από την ανάκτηση των πανάρχαιων μυθολογικών μοτίβων, από την αναδόμηση μιας καλλιτεχνικής αλήθειας πάνω σε αρχαιοελληνικό, ρωμαϊκό ή βυζαντινό φόντο, μέχρι την ανάπτυξη μεταφυσικών θεμάτων –ερωτικών ή υπαρξιακών – με έναν σχεδόν κυνικό ρεαλισμό (ένας έρωτας που διαποτίζεται από χρηματικά κίνητρα, ένας καλλιτέχνης που εμπνέεται από την ιδέα της αμοιβής που θα απολαύσει, ένας άνεργος που προσεγγίζει με τον ίδιο απαξιωτικό τρόπο τους πιθανούς εργοδότες, που είναι μεταξύ τους εχθροί ή αντίπαλοι). Δεν είναι τάχα προβλήματα που βασανίζουν την μοντέρνα και μεταμοντέρνα κοινωνία;

Υπάρχει, λοιπόν, μια αίσθηση αντικειμενικότητας στον καβαφικό λόγο, που εκδηλώνεται μέσω της αισθητοποίησης του αντιηρωικού και της «εξύμνησης» των προδικασμένων από την κοινωνία. Είναι σαφής εκεί που η κοινωνία διστάζει,  ενώ δεν τον απασχολεί η κίβδηλη ηθική. Εκεί που οι άλλοι ψάχνουν τις μεταφορές μιας καταναλωμένης ποιητικής, ο Καβάφης απο-ηρωοποιεί την πραγματικότητα. Είναι αυτή μια χειρονομία – ας μου επιτραπεί η διόλου καβαφική έκφραση – λογοτεχνικής λεβεντιάς. Η περιγραφή του δράματος μεταξύ του ποθητού και του μοιραίου, της ζωής και του θανάτου, της υποκρισίας και της αλήθειας, της ηθικής και του εκφυλισμού και η κατάργηση των ορίων που αντιλαμβανόμαστε τις έννοιες αυτές, αποτελεί μοναδική περίπτωση, που δεν απαντά αλλού με τον ίδιο αυτό τρόπο στην παγκόσμια λογοτεχνία. Γι’ αυτό κι ο Καβάφης έχει μετατραπεί σε ένα modus scribendi (τρόπο γραφής), τον οποίο ακολουθούν προς τιμήν του πολλοί ποιητές ανά τον κόσμο.

Ένας άλλος λόγος της αντικειμενικότητας που διαπερνά το έργο του Καβάφη είναι και η γεωγραφική προοπτική. Παρόλο που γράφει ελληνικά, βρίσκεται μακριά από την Ελλάδα. Από τέτοια απόσταση του είναι πιο εύκολο να δει τα πράγματα ρεαλιστικά. Η ελληνική γίνεται αφορμή και ευκαιρία, αλλά επ’ ουδενί μονομερής εξάρτηση στον τρόπο θεώρησης της πραγματικότητας. Αυτό δεν σημαίνει εντούτοις ότι δεν είχε τη συνείδηση της ιστορικής σημασίας της μητρικής του γλώσσας, ως φορέα ενός σπουδαίου πολιτισμού με οικουμενικές αξίες (πβ. Τα ποιήματα «Φιλέλλην», «Θέατρο της Σιδώνος (400 μ.Χ.)», «Η ασθένεια του Κλείτου», «Ηγεμών εκ Δυτικής Λιβύης», «Το 200 π.Χ.»). Την λατρεία για τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό εκδηλώνει όχι από εθνοκεντρική σκοπιά, αλλά από τη σκοπιά των μη Ελλήνων ηρώων του. Η πρακτική αυτή εφαρμόζεται όχι ως πρόθεση ιδεολογικής τοποθέτησης, αλλά ως τρόπος καλλιτεχνικής οργάνωσης της ποίησής του. 

Γεωγραφική απόσταση από την Ελλάδα  σημαίνει ταυτόχρονα και αποχή από την επικαιρότητά της. Ο Καβάφης θέτει στο επίκεντρο της τέχνης του μυθολογικά και ιστορικά γεγονότα ή πρόσωπα, ενώ δεν εντοπίζονται αναφορές από τη νεώτερη ιστορία της Ελλάδας. Δεν έκανε αντικείμενο της καλλιτεχνικής του σπουδής κανένα σύγκαιρο γεγονός ή πρόσωπο. Μάλιστα, και ένα ποίημα που αναφέρεται στην άλωση της Κωνσταντινούπολης ανήκει στα Κρυμμένα ποιήματά του. Προφανώς δεν ήθελε να αναμιχθεί άμεσα σε συγκεκριμένα πολιτικά ή κοινωνικά προβλήματα της εποχής του. Ίσως διαισθανόταν ότι η αποστολή του ως ποιητής ανήκε σε έναν ευρύτερο χώρο και χρόνο, πέραν αυτού και των συνανθρώπων της εποχής του.

Και στην περίπτωση των προσωπικών του ερωτικών εμπειριών εξασφάλισε μια ασφαλή χρονική προοπτική. Τα ποιήματα, οι τίτλοι των οποίων περιέχουν χρονικές αναφορές, συντέθηκαν αρκετά χρόνια αργότερα (“Μέρες του 1896” το 1927, “Μέρες του 1901” το 1927, “Μέρες του 1903” το 1917, “Μέρες του 1908” το 1932, “Μέρες του 1909, ’10 και ’11” το 1928). Τίθενται στην ίδια σημειολογική αναλογία όπως μερικά ποιήματα με αρχαίες χρονικές αναφορές, όπως “Στα 200 π.Χ.” (1931), “Το 31 π.Χ. στην Αλεξάνδρεια” (1924).

Είναι δηλωτικό το γεγονός  ότι ποιήματα με παρόμοιους τίτλους, αλλά με ημερομηνία συγγραφής ταυτόχρονη ή σχεδόν ταυτόχρονη περιλαμβάνονται στην ομάδα των αποκηρυγμένων ή κρυμμένων ποιημάτων (“Ο Σεπτέμβριος του 1903”, “Ο Δεκέμβριος του 1903”, “Ο Ιανουάριος του 1904” το 1904).

Μιας και είμαστε στον ερωτικό κύκλο του Καβάφη, θεωρούμε σκόπιμο να υπογραμμίζουμε ότι ο ποιητής δεν βλέπει τον έρωτα ως έκφραση της ανθρώπινης αδυναμίας, αλλά ως ιδιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Τον έρωτά του προσπάθησε να τον προστατεύσει καλά πίσω από μια ασαφή δεικτικότητα (Α΄ πρόσωπο με το οποίο ταυτίζεται και ο αναγνώστης) ή μέσω του Γ΄ προσώπου, με το οποίο ταυτίζουμε οποιοδήποτε άτομο που θέλουμε να αγαπήσουμε.

Αυτοί είναι οι βασικοί λόγοι, πιστεύω, που διαβάζουμε τον Καβάφη. Επειδή μας βοηθά να κατανοήσουμε την ουσία των πραγμάτων και τον τρόπο με τον οποίον λειτουργούν, πέραν από τις προκαταλήψεις και ενός προσφερόμενου εκ των προτέρων επεξηγητικού πλαισίου.

Εξ αιτίας μιας πρωτότυπης θεώρησης των πραγμάτων, ο Καβάφης είναι κριτικός και ειρωνικός ταυτόχρονα: Μια μάνα παρακαλά να επιστρέψει ο υιός της σώος και αβλαβής, ενώ εκείνος έχει ήδη αποβιώσει (“Δέησις”), ο γλύπτης Δάμων δημιουργεί δήθεν εμπνευσμένος, αλλά ο νους του πάει στην αμοιβή (“Η συνοδεία του Διονύσου”), πίσω από μια ζωή γεμάτη αίγλη έρχεται η ειμαρμένη ενός αναπόφευκτου θανάτου (“Απολείπειν ο θεός Aντώνιον”).

Ο Καβάφης μας διδάσκει το μεγάλο δίδαγμα: ότι τα πράγματα δεν είναι καθώς φαίνονται. Πίσω από μια μεγαλειώδη όψη κρύβεται μια ματαιότητα (“Οροφέρνης”), πίσω από μια απλή είδηση καραδοκεί μια σημαντική είδηση (“Μάρτιαι Eιδοί” “Η διορία του Νέρωνος”), πίσω από μια καθυστερημένη σοφία κρύβεται μια μάταια πειθαρχημένη νιότη και μη αναβιώσιμη (“Ένας γέρος”). 

Ο Καβάφης φαίνεται απλός στο διάβασμα, κι εξίσου απλός στη μετάφραση. Η έλλειψη υποδηλώσεων στο καβαφικό λόγο προσφέρεται στο μεταφραστή και στον αναγνώστη ως ευχής έργον. Πλην όμως η απλότητα τρέπεται σε παγίδα. Για να φτάσει κανείς στο βυθό της καβαφικής σκέψης, χρειάζεται να προβεί στην εκ νέου ανάγνωσή του: μετά από μια απλή ανάγνωση επιβάλλεται μια άλλη προσεκτική ανάγνωση.

Η απλότητα του ποιητικού ιδιώματος του Καβάφη λειτουργεί ως μανδύας, κάτω από τον οποίο αποκαλύπτονται αέναες αλήθειες. Πίσω από μια φαινομενική πεζότητα, ο στίχος πειθαρχείται σε ρυθμούς και μη λειτουργικές ομοιοκαταληξίες. Δεν αισθάνεται την ανάγκη αξιοποίησης μιας ποιητικής γραμματικής της ελληνικής.

Το ίδιο διαπιστώνεται και στην μετάφραση του καβαφικού στίχου. Η απλότητά του λειτουργεί για πολλούς ως αποπλανητικό παιχνίδι. Οι εύκολες λύσεις μπορούν να ερμηνευθούν ως μεταθανάτια επέκταση της ειρωνείας του Καβάφη. Εάν οι ελληνικές επανεκδόσεις είναι προσκλήσεις για την εκ νέου ανάγνωση του έργου του, κάθε καινούργια μετάφραση αποτελεί και μια πρόταση ανα-αποκωδικοποίησης. Οι διάφορες μεταφραστικές παραλλαγές είναι μια συνεχής προσπάθεια για την ερμηνεία και επαν-ερμηνεία της ποίησής του.

Ξαναδιαβάζουμε τον Καβάφη, επειδή τα ιστορικά συμφραζόμενα των ποιημάτων του απαιτούν περαιτέρω αναγνώσεις, συμπληρωματικές σημειώσεις, που αναγκαστικά οδηγούν στους στίχους του. Ένα μέρος ποιημάτων με αυτοβιογραφικές καταβολές απαιτούν τη γνώση εκείνων των λεπτομερειών της προσωπικής ζωής του που τα γέννησαν, η δε δεύτερη ανάγνωσή τους μας πείθει ότι το αποτέλεσμα της τέχνης φτάνει πέραν των προσωπικών εμπειριών.

Τέλος, ξαναδιαβάζουμε τον Καβάφη επειδή τα μεταβαλλόμενα χρονικά συμφραζόμενα αναπαράγουν καινούργια μηνύματα, που συντίθενται αυθόρμητα από τον αναγνώστη και επιβάλλονται από την ανάγκη επιβεβαίωσης της πολυσημίας και οικουμενικότητας του έργου του.

Αριστοτέλης Σπύρου, Τίρανα, 14 Νοεμβρίου 2013

 

Φωτογραφίες από την εκδήλωση στον παρακάτω σύνδεσμο: 
https://www.facebook.com/aristotle.spiro/media_set?set=a.10201490926567982&type=3

 

Φωτογραφία Κωνσταντίνου Καβάφη: artic.gr

 

 

 

 

 

 

Share on Facebook0Share on Google+0Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn0Print this pageEmail this to someone

Αφήστε μια απάντηση