ΜΙΑ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΛΙΛΛΗ ΣΤΗΝ ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ

Στην ενότητα «ΞΕΝΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ» του περιοδικού Νέα Εστία, έτος 1939, την ενημέρωση του κοινού για την λογοτεχνική κίνηση στην Αλβανία, έχει αναλάβει ο Γιάννης Λίλλης. Θα μπορούσε να υποστηριχτεί πως το κείμενο-ανταπόκρηση, ενισχύει ή και επιβεβαιώνει ένα συγκεκριμένο γεγονός για τον συγγραφέα (και θεωρητικό) από την Δερβιτσάνη: Την βαθιά γνώση της αλβανικής λογοτεχνίας και την συμμέτοχη-συμβολή του σ’ αυτήν, που θα ήταν πολύ μεγαλύτερη και σημαίνουσα, αν δεν ήταν τόσο σύντομη χρονικά. Πράγμα που επισημαίνει (ανάμεσα σε άλλα) και ο καθ. Νάσιο Γιωργκάκι στο άρθρο του: Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΛΛΗΣ ΣΤΑ ΑΛΒΑΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ.

(Κατά την μεταγραφή, έχει διατηρηθεί η αρχική ορθογραφία του κειμένου!)

 

 

ΞΕΝΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ

 ΑΛΒΑΝΙΑ

Οι νέες εκδόσεις – Ο θάνατος του Migjeni

Νέα ΕστίαΟι καθεστωτικές μεταλλαγές, ή ακόμα κι αυτές οι ριζικές πολιτικές, δεν πρόκειται να επηρεάσουν τις φιλολογικές σημειώσεις μας. Ό, τι απ’ αυτές μας ενδιαφέρει, είναι τα μέτρα τους, οι προσπάθειές τους για τη φιλολογική εθνική υπόσταση. Η Αλβανία σήμερα έδεσε την τύχη της με την Ιταλία, αλλά η γλώσσα της θα υπάρχει. Το ίδιο κι η φιλολογία της.

Είναι τόσο λίγες οι αλβανικές εκδόσεις, που σήμερα για μας αποτελεί γεγονός η κυκλοφορία μερικών βιβλίων, κι όταν μάλιστα οι συγγραφείς τους δεν είναι πρωτάκουστοι στην ξένη διανόηση. Κι είναι αξιοσημείωτο, ενώ στον τόπο μας η ποίηση – κατά την ομολογία πολλών – βρίσκεται στη δυσκολώτερη εποχή της, στην Αλβανία τώρα ακριβώς είναι η εποχή που ακμάζει – σχετικά.

Η κυριώτερη έκδοση – που για την Αλβανία αποτέλεσε σημαντικό γεγονός – είναι η ποιητική συλλογή «Ylli i zemrës» («Τ’ αστέρι της καρδιάς») του εκλεκτού Αλβανού ποιητή Lasgush Poradeci. Δεν είναι το πρώτο του βιβλίο, – έχει κυκλοφορήσει εδώ και χρόνια και μιαν άλλη μικρή συλλογή, – αλλά το καλύτερο, όπου ο ποιητής κατορθώνει ν’ αποτινάξει τις διάφορες ξενικές επιδράσεις, γερμανικές, ακόμη κι ελληνικές, για να καθορίσει οριστικά το μελλοντικό δρόμο του. Φιλοσοφικός, αλλού απλός, λυρικός, – παντού διακρίνεται η ανήσυχη ψυχή του, ο ελαφρός σκεπτικισμός του. Ο ρυθμός του, φυσικός στα θέματα που πρέπει, αρμονικός, κι αλλού πάλι απότομος, νευρικός, εκεί που η ποίηση του υψώνεται στον παιάνα. Παρ’ όλη την ισχνότητα της αλβανικής γλώσσας, κατορθώνει εξαίσια ν’ αποφύγει τους βερμπαλισμούς και τις κοινοτοπίες. Το λεξιλόγιό του, πλούσιο, – κι αν δεν είναι η συνθετική λέξη πλάσμα δικό του, θάναι πάντα δάνεισμα απ’ την πλούσια λαϊκή μούσα, χωρίς καθόλου να ξεπέσει στον μπαναλισμό.

Κάθε του ποίημα μας τυλίγει μ’ έναν εξαίσιο ανοιξιάτικο οραματισμό, αν είναι ειδυλλιακό, κι αν είναι καθαρά διανοητικό, εδώ πάλι έχει να μας χαρίσει την ειλικρινή αισθηματικότητά του έστω και κάπως φιλάργυρα. Μέχρι τώρα στάθηκε δισταχτικός στη στιχουργία, τόσο που να μη μεταχειρίζεται άλλο από τον δεκαπεντασύλλαβο, – το κυριώτερο στιχουργικό γνώρισμά του, – τον οχτασύλλαβο, τον ενδεκασύλλαβο, και πολύ σπάνια τον ελεύθερο μετρικό στίχο, χωρίς όμως ποτέ να του λείπει η ομοιοκαταληξία.

04Αν και δυνατός στη σύλληψη, ποτέ δεν καταλήγει σε ακρότητες. Πιστός στον κλασικισμό, θέλει ν’ αγνοεί εντελώς τις διάφορες ποιητικές σχολές. Η Αλβανία μιλεί γι’ αυτόν με το σεβασμό που μιλεί η Ελλάδα για τον Παλαμά. Κι ενώ ο Ernest Koliqi δεν είναι κατώτερός του στην ποίηση, ο Poradeci κατέχει τα σκήπτρα της ποίησης στην Αλβανία. Κατόρθωσε όμως, με τεράστια υπομονή, – ελάχιστα παραγωγικός, βασανίζοντας την κάθε λέξη του – να δώσει μια πραγματική ώθηση στην αλβανική ποίηση, χωρίς ν’ αναμιχθεί με κανένα άλλο είδος του λόγου.

Η έκδοση είναι εξαιρετική, από έναν απ’ τους μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους του Βουκουρεστίου. Επιμελημένη απ’ το φίλο και θαυμαστή του ποιητή, το γνωστό κριτικό και διηγηματογράφο κ. Δημ. Πάσχο. Σ’ αυτή τη συλλογή ο κ. Πάσχος κάνει και μιαν εξαντλητική κριτική ανάλυση των ποιημάτων του Poradeci. Χωρίς βέβαια κι εμείς να πιστεύουμε ότι ο ποιητής είναι μεγαλοφυΐα (Dichter ή προφήτης), υποστηρίζουμε ότι είναι ένα εξαιρετικό ποιητικό ταλέντο, που το μελλοντικό μέστωμά του μας επιφυλάσσει εκπλήξεις.

Μια σχετικά μακροσκελέστατη απάντηση προς τον προαναφερόμενο κριτικό για τον ποιητή κάνει στο τελευταίο τεύχος της «Përpjekja Shqiptare» ο εξαιρετικός φιλόλογος κ. Kr. Maloqi, υποστηρίζοντας ότι ο Poradeci είναι βέβαια ταλέντο, αλλ’ όχι και μεγαλοφυΐα. Βέβαια ούτε ο τόσος θαυμασμός του κριτικού για τον ποιητή είναι δικαιολογημένος, αλλ’ ούτε η δριμύτατη απάντηση του κ. Maloqi ενάντια και στους δύο. Στις κύριες γραμμές έχει δίκιο, χωρίς να δικαιολογείται η γενική επίκριση του.

Άξιζε τον κόπο να κάνουμε τόσο λόγο για τον ποιητή; θα με ρωτήσουν. Τον αδικούμε μ’ αυτά τα λίγα, και με την πρώτη ευκαιρία θ’ ασχοληθούμε ιδιαίτερα με την προσωπικότητά του, που γεμίζει πραγματικά την εποχή του με τη διαλεχτή δημιουργία του.

Για τον εξαιρετικό νουβελίστα, αλλά και σπουδαίο εξ ίσου ποιητή κ. Ernest Koliqi, με τις θαυμάσιες μεταφραστικές ή και πρωτότυπες εκδόσεις του, θα γράψουμε γρήγορα, μαζί με τη μετάφραση ενός διηγήματος του. Ο εκλεκτός λογοτέχνης, πρώην Καθηγητής της Αλβανικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης, σήμερα είναι Υπουργός της Παιδείας. Έχει έτσι το ευτύχημα να δείξει όλο το ενδιαφέρον του για τους εργάτες τις διανόησης του τόπου του.

Πέρασε αρκετός καιρός που ο κ. Δημ. Πάσχος κυκλοφόρησε την πρώτη του συλλογή διηγημάτων, απ’ το Βουκουρέστι που διαμένει ως υπάλληλος του Ρουμανικού Υπουργείου Οικονομίας. Νέος, δραστήριος, οικονομολόγος εξαιρετικός, αφιερώνει τόσο επιτυχημένα τις λίγες ώρες του και στη λογοτεχνία. Διαβάζοντας το νέο λογοτεχνικό βιβλίο του «Netë Shqiptare» («Αλβανικές νύχτες»), ο αναγνώστης τελευταία κυριεύεται από ένα φόβο μήπως ο εκλεκτός αυτός πεζογράφος απορροφηθεί απ’ την τόσο πεζή επιστήμη του και εγκαταλείψει τη λογοτεχνία, γιατί πραγματικά η Αλβανία, με την προσωπικότητά του, κερδίζει έναν εξαιρετικό νουβελίστα.

Η γλώσσα του, πλούσια δημοτική, θυμίζει τόσο νοσταλγικά την ανθηρή νεότητα, τη μυρουδιά του θυμαριού, και ζωγραφίζει παραστατικά τα πρωτόγονα αλβανικά τοπία, προικισμένα με τις απλοϊκές, ανδρείες αλβανικές ψυχές. Σπάνια αλήθεια Αλβανός αναγνώστης έχει το ευτύχημα να διαβάσει τέτοιες καθαρές πρωτότυπες σελίδες. Το ύφος του, τρεχούμενο, ανεμπόδιστο, και η φράση του γαλήνια, που αγγίζει την κλασικότητα του Χάμσουν. Γεμάτος ποίηση, ειλικρίνεια, αισθαντικότητα. Απέχει απ’ τις κοινωνικές επιδιώξεις, αλλά μ’ αυτό δε χάνει τίποτα, κερδίζοντας το μυστικό της κλασικής τέχνης.

Γνώστης της διηγηματογραφικής τεχνικής, δεν παραπέφτει σε κανένα άτοπο. Οι Αλβανοί αναγνώστες περιμένουν με χαρά τη νέα του δημιουργία που αναγγέλλει στην τωρινή έκδοση.

Για την πρώτη ποιητική συλλογή του νομικού και φιλολογικού συντάκτη της «Drita» κ. Vedat Kokona «Hije e dritë» («Σκιά και φως») δεν έχουμε να πούμε πολλά πράμματα. Αν και δε λείπουν τα αξιόλογα ποιήματα, εν τούτοις δε διαφέρουν από πρωτόλεια, με τόσο καταφανή την επίδραση των γάλλων παρνασσικών. Ο κ. Kokona δε στερείται βέβαια ταλέντου αλλά θα δώσει κάτι βιώσιμο όταν απαλλαγεί απ’ τις ξενικές επιδράσεις. Αλλά γιατί καταπιάνεται με την ποίηση, αφού μεγαλύτερες δυνατότητες έχει δείξει στο διήγημα; Διανοούμενος εκλεκτός, ας με συγχωρέσει για την παρατήρηση, και δε θ’ αργήσει να γνωρίσει το δρόμο του. Το βιβλίο του το προλογίζει λακωνικά ο ελληνομαθής διαλεχτός διηγηματογράφος και εξαιρετικός διανοούμενος κ. Lumo Skendo. Ότι «πρόκειται για ένα ταλέντο» δεν υπάρχει αμφιβολία, αλλά και ο ίδιος ο κ. Skendo δε διακινδυνεύει να μας κρύψει ότι βρίσκεται στα πρώτα ενθαρρυντικά του βήματα.

Θάπρεπε ακόμα ν’ ασχοληθούμε και με το νέο δράμα του Ethem Haxhiademi: «Abeli» («Αβέλ). Κι αν ακόμα αφιερώναμε ολόκληρες στήλες για τον εξαιρετικό Αλβανό δραματογράφο, – και γιατί όχι μοναδικόν; – δε θα είχαμε άδικο, αν λάβει κανείς υπ’ όψη τις γενικές κατακτήσεις του ποιητή στο δράμα. Με τη νέα του δημιουργία κατόρθωσε να ξεπεράσει κάθε προηγούμενη προσπάθειά του, και να ξεφύγει απ’ τα τόσο επικίνδυνα προηγούμενα θέματά του, «Akili» (Αχιλλέας), «Ulisi» («Οδυσσέας»),  «Aleksandris» και άλλα, που τους αξίζει μια πλατειά μελλοντική αναλυτική μελέτη, αφού μάλιστα ο δραματογράφος παρουσιάζει αξιόλογα ποιητικά προσόντα, και για μας θάχε μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν αναλογιστούμε τις πηγές της έμπνευσής του (την ελληνική μυθολογία) και τους πρώτους δασκάλους του (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης). Κι αν με το σημερινό δράμα του ξέφυγε απ’ της Ελληνικές μυθολογικές εμπνεύσεις, έχει εν τούτοις όλα τα τεχνικά γνωρίσματα της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Η μελέτη που γι αυτόν έχουμε ετοιμάσει δε θ’ αργήσει να δει το φως.

03Θα τελειώσουμε τις σημειώσεις μας με τον πρόωρο θάνατο του ποιητή Migjeni. Αν και τόσο αργά, – πέρασαν πέντ’-έξη μήνες, – δεν παύει νάχει τη θέση του όχι σα μια απλή είδηση, αλλά σα μια υπενθύμιση της ποιητικής αξίας του. Ο Migjeni – σκοδριάνος – τελείωσε διδασκαλείο, και για κάμποσα χρόνια ήταν δάσκαλος στη βόρειο Αλβανία, στα χωριά της Dibra (σσ. Puka). Η ποίησή του, η πιο αγαπητή απασχόληση της ζωής του, έφερε στην Αλβανία για πρώτη φορά μια καινούργια νότα, όχι αυτή του ύμνου ή της χαράς, αλλά την αντίθετη, του θρήνου και του πόνου. Δε μιμήθηκε τον Baudelaire από απλή αγάπη στην ποίησή του. Ίσως φαντάζομαι και να μη τον είχε διαβάσει στην αρχή και καθόλου. Η ποίησή του είναι συνυφασμένη τόσο με τον εαυτό του, που παρουσιάζεται τέλεια αυθόρμητος. Πόνεσε στα λίγα χρόνια του, – πέθανε πάνω στα νιάτα, – κι ο πόνος του δεν ήταν αδικαιολόγητος. Κι αν δεν έδωσε τέλος στη ζωή του κατά τον τρόπο του Καρυωτάκη, ήταν γιατί ακριβώς ήθελε να ζήσει παρ’ όλη τη μιζέρια της ζωής του. Κάθε του ποίημα είναι μια αληθινή τραγωδία, που κατορθώνει τόσο τέλεια να καλλιτεχνικοποιήσει τον πόνο. Αλλά κι ανάμεσα απ’ τη σκοτεινότητα αυτή, δεν εμποδίζεται να κυκλοφορεί ο χρυσός ήλιος, η ζωή. Ήθελε να ζήσει, και χαρά του ας είχε καταντήσει ο πόνος. Πέθανε στην Ιταλία σ’ ένα σανατόριο, για να μαστιγώσει με τον πρόωρο θάνατό του την αδιαφορία των εκλεκτών της τύχης προς τους εκλεκτούς απόκληρους.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΛΛΗΣ

Νέα Εστία, τεύχ. 299, Αθήναι 1 Ιουνίου 1939

 

 

 

 

Share on Facebook1Share on Google+0Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn0Print this pageEmail this to someone

Αφήστε μια απάντηση